است و روشن فرمود كه اخراج خون سبب خلاصى از آن است ؛ زيرا در آن هنگام ميان بيرون كردن كژدم از درون جامه و خارج ساختن خون مهلك از زير پوست و اخراج مار از خانه تفاوتى نيست . ترك اين اعمال شرط توكّل نيست بلكه به منزلهء ريختن آب بر آتشى است كه در درون خانه افروخته شده و براى خاموش كردن و دفع ضرر آن به اين كار اقدام شود ، و خروج از سنّتهاى وكيل به هيچ روى از توكّل نيست . در خبر مقطوع آمده است كه : « هر كس روز سه شنبه هفدهم ماه حجامت كند براى او دارويى است از درد سال . » « 39 » امّا امر آن حضرت آن كه بسيارى از صحابه را به مداوا و پرهيز امر فرمود . « 40 » سعد بن معاذ را فصد « 41 » و سعد بن زراره را داغ كرد ، « 42 » و به على ( ع ) كه درد چشم داشت فرمود : از آن مخور و از اين بخور كه تو را سازگارتر است ، يعنى رطب مخور و چغندر كه با آرد جو پخته‌اند بخور . « 43 » همچنين صهيب را ديد كه يك چشمش دردمند بود و خرما مىخورد ، به او فرمود : تو با آن كه چشمت دردمند است خرما مىخورى ؟ گفت : با سمت ديگرم مىخورم ، پيامبر ( ص ) تبسّمى فرمود . « 44 » امّا فعل آن حضرت ، در حديثى از طريق اهل بيت ( ع ) آمده است كه : « پيامبر ( ص ) هر شب سرمه به چشم مىكشيد ، و هر ماه حجامت مىكرد ، و هر سال دارو مىآشاميد » « 45 » كه گفته‌اند سناى مكّى بوده است ، و بارها از كژدم و غير آن مداوا كرد . « 46 » روايت شده

--> ( 39 ) طبرانى به طور مسند و در سند آن زيد بن ابى الحوارى است كه ضعيف است ؛ دار قطنى و جز او آن را موثّق شمرده‌اند ؛ مجمع الزّوائد ، 5 / 93 . ( 40 ) سنن ترمذى از حديث اسامة بن شريك ، گفته است : اعراب عرض كردند : اى پيامبر خدا ! آيا مداوا نكنيم ؟ فرمود : « آرى اى بندگان خدا مداوا كنيد » ؛ سنن ابن ماجه ، كتاب الطبّ باب الحميه . ( 41 ) صحيح مسلم ؛ المصابيح بغوى ؛ 2 / 131 . ( 42 ) المصابيح بغوى ، 2 / 132 . ( 43 ) سنن ترمذى ، 8 / 19 ، از حديث امّ المنذر ، و گفته است : حديثى حسن و غريب است . ( 44 ) سنن ابن ماجه ، شمارهء 3443 . ( 45 ) عراقى گفته است : آن را ابن عدىّ از حديث عايشه روايت كرده به سندى كه سيف بن محمّد در آن است ، و احمد و يحيى بن معين او را دروغگو دانسته‌اند . ( 46 ) عراقى گفته است : طبرانى آن را با سند حسن از جبلة بن ازرق روايت كرده است كه : « پيامبر خدا ( ص ) را كژدمى گزيد كه بر اثر آن بيهوش شد و مردم او را تعويذ كردند » ، در اوسط خود از سعيد بن ميسره كه ضعيف است از انس روايت كرده است كه : « چون پيامبر خدا ( ص ) بيمار مىشد مقدارى سياهدانه در كف دست مىكرد و به دهان مىريخت سپس بر بالاى آن آب و عسل مىنوشيد » ، ابى يعلي و طبرانى در الكبير از حديث عبد اللّه بن جعفر روايت كرده‌اند كه : « پيامبر ( ص ) پس از مسموميّت حجامت كرد » .